سربازان جنگ روایت

گاهی یک شایعه در چند دقیقه کاری می کند که صدها گلوله از انجامش ناتوان اند.

در روزهای جنگ کافی است تلفن همراه را باز کنیم. پیش از آنکه خبر رسمی منتشر شود، روایت های مختلف در شبکه های اجتماعی دست به دست می شوند؛ روایت هایی که می توانند در چند دقیقه بر افکار عمومی اثر بگذارند.

این فقط گردش سریع خبر نیست. نشانه فعال بودن میدانی دیگر در دل هر جنگ است: میدان روایت.

جنگ های امروز تنها در خطوط نبرد جریان ندارند. در کنار میدان های نظامی و امنیتی، نبردی هم در جریان است که سلاح آن گلوله نیست؛ کلمه ها و روایت ها هستند.

در این میدان، یک تصویر، یک خبر نیمه کامل یا یک تحلیل عجولانه می تواند موجی از نگرانی، خشم یا بی اعتمادی در جامعه ایجاد کند. به همین دلیل هر صاحب تریبون ــ از رسانه ها و تحلیلگران تا کاربران اثرگذار فضای مجازی ــ فقط ناظر رویدادها نیست؛ او یکی از سربازان جنگ روایت است.

نمونه های چنین وضعیتی در سال های اخیر کم نبوده است؛ در برخی بحران ها انتشار یک ویدئوی کوتاه یا یک خبر تأییدنشده در شبکه های اجتماعی ظرف چند دقیقه موجی از نگرانی در جامعه ایجاد کرده، در حالی که ساعاتی بعد مشخص شده روایت اولیه ناقص یا نادرست بوده است. اما همان چند ساعت برای شکل دادن به افکار عمومی کافی بوده است.

در چنین شرایطی دقت خبری دیگر یک انتخاب حرفه ای نیست؛ یک ضرورت اجتماعی است.

رقابت در میدان روایت اغلب میان سرعت و دقت شکل می گیرد. اما جامعه ای که دقت را قربانی سرعت کند، دیر یا زود قربانی شایعه خواهد شد. بسیاری از شایعه ها نه از دروغ های بزرگ، بلکه از خبرهای نیمه درست و روایت های ناتمام متولد می شوند.

شایعه معمولاً از دروغ های بزرگ ساخته نمی شود؛ از حقیقت های ناقص ساخته می شود.

خلأ اطلاع رسانی مسئولانه همان فضایی است که شایعه ها در آن رشد می کنند.

با این حال مسئولیت در میدان روایت تنها به صحت خبر محدود نمی شود. در روزگاری که هر تصویر در چند ثانیه هزاران بار منتشر می شود، انتشار بی احتیاطانه محتوا گاهی تنها یک خطای رسانه ای نیست. یک عکس ساده، یک نشانه محیطی، زاویه یک تصویر یا حتی زمان انتشار می تواند ناخواسته اطلاعاتی فراهم کند که مورد سوءاستفاده قرار گیرد.

در جنگ روایت ها بی دقتی فقط خطا نیست؛ گاهی ناخواسته همکاری با دشمن است.

یکی از هدف های اصلی جنگ روایت، شکستن انسجام اجتماعی است. جامعه ای که گرفتار تفرقه شود، پیش از میدان نبرد در میدان افکار عمومی آسیب می بیند.

بسیاری از روایت های مخرب حتی به دنبال تغییر واقعیت نیستند؛ هدف آن ها فرسایش روحیه جامعه است. به همین دلیل امنیت روایت به اندازه دقت روایت اهمیت دارد. گاهی آنچه نباید گفته شود، به اندازه آنچه باید گفته شود مهم است.

در کنار این مسئولیت، وظیفه ای مهم تر هم وجود دارد: روایت امید.

جامعه در روزهای سخت بیش از هر چیز به اعتماد و روحیه نیاز دارد. این امید از دل روایت هایی شکل می گیرد که تلاش ها را می بینند و بازگو می کنند؛ از ایستادگی حافظان امنیت تا تلاش نیروهای امدادی و خدماتی و همدلی مردمی که زندگی را ادامه می دهند.

امید اجتماعی با شعار ساخته نمی شود؛ با روایت درست تلاش هایی ساخته می شود که جامعه را سرپا نگه می دارند.

امروز مرز میان رسانه و مخاطب تقریباً از میان رفته است. هر کاربر می تواند به اندازه یک رسانه اثرگذار باشد. یک بازنشر ساده می تواند شایعه ای را هزاران بار تکثیر کند و یک تصمیم مسئولانه همان زنجیره را متوقف کند.

در روزهای جنگ، جامعه بیش از هر زمان دیگری به کلمه های دقیق، روایت های مسئولانه و صداهای امیدبخش نیاز دارد؛ زیرا در کنار کسانی که در میدان نبرد می جنگند، کسانی هم در میدان روایت ایستاده اند:

و حقیقت ساده اما مهم این است:

گلوله ها شاید سرنوشت یک نبرد را تعیین کنند،

اما کلمه ها سرنوشت روح یک جامعه را.

سعید خادمی

مشاور رئیس سازمان بهزیستی کشور و راهبر روابط عمومی و امور بین الملل