تفاوت امضای دیجیتال و امضای الکترونیکی چیست؟

اگرچه این دو اصطلاح گاهی به جای یکدیگر استفاده می شوند، اما از نظر فنی و امنیتی تفاوت هایی با یکدیگر دارند. امضای دیجیتال با استفاده از الگوریتم های رمزنگاری و زیرساخت کلید عمومی، علاوه بر شناسایی امضاکننده، امکان بررسی صحت و یکپارچگی سند را نیز فراهم می کند.

امضای الکترونیکی چیست؟

اگر کارمند باشید، احتمالاً با امضاهایی که در سامانه های اتوماسیون اداری انجام می شوند آشنایی دارید. همچنین ممکن است هنگام خرید از یک فروشگاه آنلاین، پس از تحویل کالا از شما خواسته شده باشد برای تأیید دریافت محصول، امضای خود را با استفاده از قلم نوری روی تبلت ثبت کنید.

این نوع امضا نمونه ای از امضای الکترونیکی است.

به طور کلی، امضای الکترونیکی به هر نوع علامتی گفته می شود که به صورت الکترونیکی ایجاد شده و می تواند شامل یک علامت، رمز، کلمه، عدد، نام تایپ شده، تصویر دیجیتال یک امضای دست نویس یا هر نشان الکترونیکی دیگری باشد که به صورت منطقی به یک «داده پیام» متصل شده و برای شناسایی امضاکننده داده پیام مورد استفاده قرار می گیرد.

امضای الکترونیکی، همانند امضای دست نویس، می تواند برای احراز هویت امضاکننده و نشان دادن التزام وی به مندرجات یک سند مورد استفاده قرار گیرد.

کاربرد امضای الکترونیکی چیست؟

امضای الکترونیکی در بسیاری از قراردادها، تراکنش ها و معاملات الکترونیکی مورد استفاده قرار می گیرد و می تواند نقش مهمی در اعتباربخشی و قابلیت پیگیری اسناد الکترونیکی داشته باشد.

با استفاده از امضای الکترونیکی می توان فرآیندهای مبتنی بر کاغذ را کاهش داد و بسیاری از امور اداری را به شکل غیرحضوری و الکترونیکی انجام داد.

به همین دلیل، گسترش استفاده از امضای الکترونیکی را می توان یکی از الزامات حرکت به سمت دولت الکترونیکی و کاهش کاغذبازی در فرآیندهای اداری دانست.

امضای دیجیتال چیست؟

امضای دیجیتال (Digital Signature) یکی از انواع پیشرفته امضای الکترونیکی است که برای افزایش امنیت اسناد الکترونیکی از الگوریتم های رمزنگاری استفاده می کند.

در یک امضای دیجیتال، علاوه بر شناسایی امضاکننده، امکان بررسی این موضوع وجود دارد که آیا محتوای سند پس از امضا تغییر کرده است یا خیر.

به همین دلیل، امضای دیجیتال در محیط هایی که امنیت، اصالت سند و یکپارچگی اطلاعات اهمیت بیشتری دارد، کاربرد گسترده ای پیدا کرده است.

تفاوت امضای دیجیتال و امضای الکترونیکی

امضای الکترونیکی و امضای دیجیتال اصطلاحاتی هستند که اغلب به جای یکدیگر استفاده می شوند، اما از نظر مفهوم و فناوری یکسان نیستند.

امضای الکترونیکی مفهوم گسترده تری دارد و می تواند هر نوع علامت یا داده الکترونیکی باشد که برای شناسایی امضاکننده و اعلام تأیید یا رضایت او نسبت به یک داده پیام مورد استفاده قرار می گیرد.

در مقابل، امضای دیجیتال یک روش فنی و رمزنگاری شده برای ایجاد و بررسی امضا است که از الگوریتم های رمزنگاری برای افزایش امنیت سند استفاده می کند.

به بیان ساده:

بنابراین، می توان گفت امضای دیجیتال نوعی امضای الکترونیکی است، اما هر امضای الکترونیکی الزاماً امضای دیجیتال نیست.

یک مثال ساده از تفاوت این دو

فرض کنید فردی در یک فرم اینترنتی نام خود را وارد می کند و با انتخاب گزینه «تأیید»، موافقت خود را با مفاد قرارداد اعلام می کند. این روش می تواند نمونه ای از امضای الکترونیکی باشد.

در مقابل، اگر سند با استفاده از یک سازوکار رمزنگاری و گواهی دیجیتال امضا شود، می توان علاوه بر ثبت هویت امضاکننده، صحت و یکپارچگی سند را نیز بررسی کرد. این نمونه، امضای دیجیتال محسوب می شود.

مهم ترین مزایای امضای دیجیتال

یکی از مهم ترین مزایای امضای دیجیتال، افزایش اعتماد در مبادلات الکترونیکی است.

با استفاده از امضای دیجیتال، فرد می تواند در فضای اینترنت و هنگام انجام مبادلات الکترونیکی، هویت خود را به شکلی قابل اعتمادتر معرفی کند.

گیرنده نیز می تواند از هویت فرستنده و تغییر نکردن اطلاعات در طول فرآیند انتقال اطمینان حاصل کند.

از مهم ترین مزایای امضای دیجیتال می توان به موارد زیر اشاره کرد:

• احراز هویت امضاکننده
• حفظ یکپارچگی سند
• تشخیص تغییرات احتمالی در سند پس از امضا
• افزایش امنیت مبادلات الکترونیکی
• کاهش نیاز به اسناد و فرآیندهای کاغذی
• افزایش قابلیت پیگیری اسناد
• کاهش امکان انکار امضای انجام شده

در واقع، استفاده از امضای دیجیتال باعث می شود اعتماد میان طرفین یک مبادله الکترونیکی افزایش پیدا کند.

امضای الکترونیکی در قانون تجارت الکترونیکی ایران

موضوع امضای الکترونیکی در ایران در قانون تجارت الکترونیکی مصوب سال 1382 مورد توجه قرار گرفته است.

در این قانون، امضای الکترونیکی به این صورت تعریف شده است:

«هر نوع علامت منضم شده یا به نحو منطقی متصل شده به داده پیام است که برای شناسایی امضاءکننده داده پیام مورد استفاده قرار می گیرد.»

همچنین در ماده 7 قانون تجارت الکترونیکی آمده است:

«هرگاه قانون، وجود امضاء را لازم بداند امضای الکترونیکی مکفی است.»

این موضوع، مبنای قانونی مهمی برای استفاده از امضاهای الکترونیکی در مبادلات و فرآیندهای الکترونیکی محسوب می شود.

گواهی امضای دیجیتال چیست؟

گواهی امضای دیجیتال یک سند الکترونیکی است که برای یک شخص یا سازمان صادر می شود و اطلاعات لازم برای شناسایی دارنده گواهی و برقراری ارتباط امن با وی را در اختیار قرار می دهد.

دارندگان گواهی الکترونیکی می توانند اشخاص حقیقی یا حقوقی، سازمان ها، مؤسسات و شرکت ها باشند. همچنین در برخی کاربردها، مؤلفه های سخت افزاری یا نرم افزاری نیز می توانند دارای گواهی الکترونیکی باشند.

گواهی دیجیتال نقش مهمی در زیرساخت کلید عمومی (PKI) دارد و یکی از اجزای اصلی در فرآیند استفاده از امضای دیجیتال محسوب می شود.

توسعه امضای الکترونیکی در ایران

در سال های ابتدایی توسعه خدمات الکترونیکی، برخی سازمان ها برای استفاده از امضای الکترونیکی با محدودیت ها و مقاومت هایی مواجه بودند. با توسعه زیرساخت های مورد نیاز، مسیر الکترونیکی شدن بسیاری از فرآیندها به تدریج طی شد.

در نهایت، مقرر شد در مهرماه سال 1398 امضای الکترونیکی در سامانه جامع تجارت رونمایی شود.

همچنین در سال های 1399 و 1400، اقداماتی برای تسهیل فرآیند صدور و تمدید گواهی های الکترونیکی، توسعه استفاده از گواهی الکترونیکی در کشور و افزایش تعداد سامانه های مجهز به زیرساخت کلید عمومی انجام شد.

بر اساس اعلام مرکز توسعه تجارت الکترونیکی، تعداد گواهی های صادرشده در این دو سال رشد قابل توجهی نسبت به دوره 10 ساله پیش از آن داشته است.

نقش مرکز توسعه تجارت الکترونیکی

مرکز توسعه تجارت الکترونیکی بر اساس آئین نامه اجرایی ماده 32 قانون تجارت الکترونیکی و بند 7 ماده 3 اساسنامه خود، متولی توسعه به کارگیری امضای الکترونیکی در کشور است.

این مرکز در سال های اخیر اقدامات مختلفی را برای توسعه استفاده از امضای الکترونیکی انجام داده است که از جمله آن ها می توان به موارد زیر اشاره کرد:

• توسعه مراکز میانی فعال در زیرساخت کلید عمومی کشور
• بهبود سطح خدمات مراکز صدور گواهی
• توسعه کاربرد گواهی های الکترونیکی
• افزایش تعداد سامانه های مجهز به زیرساخت کلید عمومی
• تسهیل فرآیند صدور و تمدید گواهی های الکترونیکی

در همین راستا، مرکز توسعه تجارت الکترونیکی اعلام کرده است که با توسعه کاربرد گواهی امضای الکترونیکی در کشور و افزایش تعداد سامانه های مجهز به زیرساخت کلید عمومی، تعداد گواهی های صادرشده برای کاربران نهایی نیز رشد قابل توجهی داشته است.

امضای الکترونیکی برای خدمات ثبتی

موضوع استفاده از گواهی امضای الکترونیکی در خدمات ثبتی نیز در سال های اخیر مورد توجه قرار گرفته است.

در آبان ماه سال 1402، با تصویب مجلس، احراز هویت اشخاصی که امضای آن ها برای دریافت خدمات ثبتی لازم است، به اخذ گواهی امضای الکترونیکی مرتبط شد.

بر اساس این مصوبه، احراز هویت اشخاصی که امضای آن ها برای دریافت خدمات ثبتی، از جمله دریافت خدمات از دفاتر اسناد رسمی، دفاتر ازدواج و طلاق و ادارات ثبت شرکت ها لازم است، منوط به اخذ گواهی امضای الکترونیکی موضوع ماده 31 قانون تجارت الکترونیکی مصوب سال 1382 شد.

همچنین امکان احراز هویت غیرحضوری برای صدور گواهی های سطح دو اطمینان فراهم شده است. این گواهی ها برای استفاده در کاربردهایی با ریسک متوسط در نظر گرفته شده اند.

نحوه دریافت و ثبت امضای الکترونیکی

امضای الکترونیکی و به طور دقیق تر، در کاربردهای مبتنی بر گواهی دیجیتال، به افراد امکان می دهد اسناد و مدارک را به صورت آنلاین و با سازوکارهای امنیتی مشخص امضا کنند.

در گذشته برای دریافت برخی انواع گواهی های الکترونیکی، مراجعه حضوری به مراکز صدور گواهی ضروری بود. با توسعه خدمات غیرحضوری، امکان انجام بخشی از فرآیند دریافت گواهی با استفاده از تلفن هوشمند نیز فراهم شده است.

مراحل کلی دریافت امضای الکترونیکی

فرآیند دریافت امضای الکترونیکی با توجه به نوع گواهی و مرکز صادرکننده ممکن است متفاوت باشد، اما به طور کلی شامل مراحل زیر است:

1. انتخاب مرکز صدور گواهی

در ابتدا باید یک مرکز صدور گواهی معتبر و متناسب با نوع کاربرد خود انتخاب کنید؛ مانند مراکز صدور گواهی الکترونیکی فعال در زیرساخت کلید عمومی کشور.

2. ایجاد حساب کاربری

پس از انتخاب مرکز، به وب سایت آن مراجعه کرده و مطابق دستورالعمل، حساب کاربری خود را ایجاد کنید.

3. احراز هویت

برای احراز هویت، باید مدارک و اطلاعات مورد نیاز مرکز صدور گواهی را ارائه کنید. این اطلاعات می تواند شامل مشخصات هویتی، کد ملی، تصویر مدارک شناسایی و سایر اطلاعات مورد نیاز باشد.

4. نصب نرم افزار مورد نیاز

در صورت نیاز، نرم افزار یا اپلیکیشن مورد تأیید مرکز صدور گواهی را روی گوشی هوشمند یا رایانه خود نصب کنید.

5. درخواست صدور گواهی

در این مرحله اطلاعات مورد نیاز را وارد کرده و درخواست صدور گواهی امضای الکترونیکی را ثبت می کنید. بسته به نوع گواهی، ممکن است پرداخت هزینه صدور نیز لازم باشد.

6. فعال سازی گواهی

پس از صدور گواهی، باید آن را مطابق دستورالعمل مرکز صادرکننده فعال کنید.

7. استفاده از گواهی برای امضای اسناد

پس از فعال سازی، می توانید از گواهی برای امضای اسناد و مدارک الکترونیکی در سامانه های پشتیبانی شده استفاده کنید.

نرم افزار یا سامانه امضای الکترونیکی معمولاً امکاناتی برای انتخاب سند، تعیین محل امضا و ذخیره سند امضاشده در اختیار کاربر قرار می دهد.

هزینه دریافت امضای الکترونیکی چقدر است؟

هزینه صدور امضای الکترونیکی با توجه به نوع گواهی، مرکز صدور گواهی و خدمات ارائه شده متفاوت است.

همچنین گواهی امضای الکترونیکی دارای تاریخ انقضا است و پس از پایان اعتبار آن، باید مطابق فرآیند تعیین شده تمدید شود.

انواع امضای دیجیتال کدام است؟

گواهی های امضای دیجیتال (DSC) در برخی نظام های صدور گواهی در قالب سطوح یا کلاس های مختلف ارائه می شوند. سه سطح یا کلاس متداول که در منابع مختلف به آن ها اشاره می شود عبارت اند از:

1. امضای دیجیتال کلاس 1

کلاس 1 سطح ابتدایی از امنیت را فراهم می کند و معمولاً بر اساس اطلاعاتی مانند شناسه کاربری و آدرس ایمیل تأیید می شود.

این نوع گواهی برای کاربردهایی با سطح ریسک پایین در نظر گرفته می شود و برای برخی اسناد و معاملات تجاری قانونی قابل استفاده نیست.

2. امضای دیجیتال کلاس 2

امضای دیجیتال کلاس 2 برای کاربردهایی با سطح ریسک متوسط مورد استفاده قرار می گیرد.

در این سطح، هویت امضاکننده بر اساس اطلاعات موجود در یک پایگاه داده از پیش تأییدشده احراز می شود.

از نمونه های کاربرد این نوع امضا می توان به تکمیل برخی فرم های الکترونیکی و اسناد مالیاتی، از جمله اظهارنامه مالیات بر درآمد و اظهارنامه مالیات کالا و خدمات (GST)، اشاره کرد.

3. امضای دیجیتال کلاس 3

کلاس 3 بالاترین سطح امضای دیجیتال در این دسته بندی محسوب می شود و برای کاربردهایی در نظر گرفته شده است که امنیت و احراز هویت اهمیت بسیار بالایی دارند.

در این سطح، ممکن است شخص یا سازمان برای اثبات هویت خود نیاز به احراز هویت در مقابل مرجع صدور گواهی داشته باشد.

از کاربردهای امضای دیجیتال کلاس 3 می توان به موارد زیر اشاره کرد:

• مزایده های الکترونیکی
• مناقصه های الکترونیکی
• بلیت های الکترونیکی
• امضای اسناد دادگاه
• سایر محیط هایی که نقص امنیت داده ها می تواند پیامدهای جدی داشته باشد.

جمع بندی؛ امضای دیجیتال بهتر است یا امضای الکترونیکی؟

امضای الکترونیکی و امضای دیجیتال هر دو با هدف تسهیل فرآیندهای الکترونیکی و کاهش وابستگی به اسناد کاغذی مورد استفاده قرار می گیرند، اما از نظر فنی یکسان نیستند.

امضای الکترونیکی یک مفهوم گسترده است و می تواند شامل انواع روش های الکترونیکی برای شناسایی امضاکننده و اعلام تأیید یا رضایت او باشد.

در مقابل، امضای دیجیتال نوعی امضای الکترونیکی مبتنی بر فناوری رمزنگاری و گواهی دیجیتال است که علاوه بر شناسایی امضاکننده، امکان بررسی یکپارچگی و صحت سند را نیز فراهم می کند.

به همین دلیل، هرچه سطح امنیت و اطمینان مورد نیاز یک فرآیند بیشتر باشد، استفاده از روش های مبتنی بر گواهی دیجیتال و امضای دیجیتال اهمیت بیشتری پیدا می کند.

در ایران نیز با توسعه زیرساخت کلید عمومی، افزایش صدور گواهی های الکترونیکی و گسترش استفاده از امضاهای الکترونیکی در سامانه های دولتی و تجاری، نقش این فناوری در فرآیندهای اداری و معاملات الکترونیکی روزبه روز پررنگ تر شده است.

حسین جواهریان