این برداشت بیش از آنکه بیانگر واقعیت ژئوپلیتیک باشد، نوعی خطای دید است. آمریکا میدان را ترک نکرده؛ تنها شکل حضور خود را تغییر داده است. ابزارها عوض شده اند، اما راهبرد اصلی حفظ موازنه ای که اجازه ظهور قدرت مسلط جدید در منطقه ندهد همچنان پابرجاست. این چرخش، نتیجه فشارهای ساختاری و تجربه های پرهزینه دو دهه گذشته است: فرسایش حمایت داخلی از مداخلات نظامی، انتقال منابع راهبردی به شرق آسیا و ناکامی پروژه های دولت سازی.
راهبرد جدید واشنگتن، الگویی از موازنه گری برون ساحلی است، حفظ نفوذ منطقه ای بدون استقرار گسترده نیرو. این حضور سبک اما مؤثر بر شبکه ای از پایگاه های کوچک، نیروهای چرخشی، توان پهپادی، همکاری اطلاعاتی و مشارکت متحدان استوار است. آمریکا تنها زمانی مداخله مستقیم می کند که تهدیدی جدی موازنه موجود را برهم بزند. در این چارچوب، اسرائیل نقش بازوی بازدارنده و فناوری را بر عهده دارد، عربستان و امارات رکن انرژی و زیرساخت مالی اند و ترکیه و مصر ستون های جنوبی ناتو محسوب می شوند.
در این میان، ایران تنها بازیگری است که با تلفیق عمق ژئوپلیتیک، نفوذ منطقه ای، توان موشکی و شبکه نیروهای همسو، الگویی متفاوت از موازنه ایجاد کرده است؛ الگویی که مبتنی بر قدرت نامتقارن و حضور میدانی است و در نقطه مقابل موازنه گری رسمی آمریکا و شرکای آن قرار می گیرد.
به همین دلیل، رقابت اصلی امروز نه میان «حضور» و «عدم حضور» آمریکا، بلکه میان دو مدل موازنه است: یکی متکی بر ائتلاف های رسمی و فناوری پیشرفته و دیگری مبتنی بر شبکه سازی میدانی و بازدارندگی نامتقارن.
در قلب این رقابت، گذرگاه های حیاتی قرار دارند؛ شاه راه هایی که اهمیت ژئوپلیتیک منطقه را تثبیت کرده اند. تنگه هرمز محل عبور نزدیک به 20 درصد نفت جهان است و باب المندب و کانال سوئز حدود 12 درصد تجارت جهانی را در خود جای داده اند. امنیت این مسیرها نه تنها برای اقتصاد جهانی، بلکه برای مسیر رقابت آمریکا و چین نیز حیاتی است. ایران، به واسطه موقعیت طبیعی خود در هرمز، یکی از معدود قدرت هایی است که «اهرم ژئوپلیتیکی ذاتی» در اختیار دارد. تلاش آمریکا نیز بیشتر بر مهار این اهرم متمرکز است تا حذف آن.
بازتنظیم واشنگتن از «دولت سازی» به «بازدارندگی هدفمند»، نقطه پایانی بر دو دهه مداخله پرهزینه است. اکنون، بازدارندگی آمریکایی از دو مسیر پیگیری می شود: نخست، بازدارندگی تنبیهی که با حملات دقیق یا فشارهای اقتصادی، هزینه عبور از خطوط قرمز را افزایش می دهد؛ دوم، بازدارندگی از طریق محروم سازی که مانع دستیابی بازیگران رقیب به قابلیت هایی می شود که موازنه را تغییر می دهند. در کنار این، اصل «تقسیم بار امنیتی» متحدان منطقه ای را به بازیگرانی فعال تر در مدیریت نظم مطلوب واشنگتن تبدیل کرده و آمریکا را به نقش ناظر کلان رسانده است.
برای ایران، این تحول هم تهدید است و هم فرصت. تهدید از آن رو که فشار ژئوپلیتیکی آمریکا با ابزارهای دقیق تر و کم هزینه تر ادامه دارد و فرصت از آن جهت که کاهش حضور فیزیکی آمریکا، فضای بیشتری برای بازیگران زمین محور ایجاد می کند. اگر ایران بتواند نفوذ منطقه ای خود را به سازوکارهای همکاری اقتصادی و نظم سازی سیاسی پیوند دهد، از سطح «موازنه سخت» به مرحله «نظم سازی هوشمند» وارد می شود و نقش فعال تری در شکل دهی به نظم امنیتی آینده خواهد داشت.
با این حال، پایداری این الگو تضمین شده نیست. سه ریسک می تواند آمریکا را دوباره به حضور نظامی پررنگ تر بازگرداند: نخست، تشدید درگیری ایران و اسرائیل که واشنگتن را ناگزیر به مداخله سخت کند؛ دوم، ورود مستقیم چین یا روسیه به ساختارهای امنیتی خلیج فارس که موازنه برون ساحلی آمریکا را برهم بزند؛ و سوم، بی ثباتی در کشورهای کلیدی مانند عربستان یا مصر که پایه های نظم منطقه ای مورد نظر واشنگتن را متزلزل سازد. در هر یک از این سناریوها، آمریکا ممکن است ناچار شود همان الگوی پرهزینه ای را احیا کند که تلاش داشت از آن فاصله بگیرد.
در مجموع، تصویر خروج آمریکا از خاورمیانه، بیش از آنکه واقعیت داشته باشد، حاصل تغییر شکل حضور است. واشنگتن همچنان بازیگر اصلی موازنه منطقه ای است، اما با هزینه کمتر و ابزارهای هوشمندتر. و ایران تنها بازیگری است که توان آن را دارد قواعد این موازنه را دگرگون کند مشروط بر آنکه از سطح تقابل صرف عبور کرده و به عرصه نظم سازی منطقه ای وارد شود. بازی عوض شده، نه بازیکن و برنده آینده، قدرتی خواهد بود که قواعد بازی جدید را بهتر بفهمد و مدیریت کند.
سعید خادمی
مشاور رئیس سازمان بهزیستی کشور و راهبر روابط عمومی و امور بین الملل